21. Święto Niemego Kina 4. Sounds of Silents im. Anny Sienkiewicz-Rogowskiej

Kult ciała

5-8 listopada 2026, kino Iluzjon

W dniach 5-8 listopada 2026 roku w warszawskim kinie Iluzjon – Muzeum Sztuki Filmowej po raz 21. odbędzie się kultowe Święto Niemego Kina.

Najważniejszy w Polsce festiwal poświęcony sztuce filmowej okresu niemego prezentuje tytuły odrestaurowane cyfrowo, najczęściej nieznane polskiej publiczności, z muzyką na żywo. Hasłem przewodnim tegorocznej edycji jest kult ciała. Oprócz filmów fabularnych zaprezentujemy pierwsze rejestracje wydarzeń sportowych, pokazów cyrkowych, tanecznych.

W tym roku zapraszamy do odkrywania historii kina w połączeniu z doświadczeniem jego materialności, technologii i siły oddziaływania. Obok premierowych pokazów kanonicznych tytułów w nowych, odrestaurowanych wersjach pokażemy filmy zapomniane, rzadko prezentowane, dopiero dziś odzyskujące swoje miejsce w historii kina. Są wśród nich gatunki i formy, które w erze kina niemego dopiero się kształtowały – kino akcji, melodramaty, eksperymenty, pierwsze animacje i rejestracje widowisk sportowych.

Wzorce męskości

Nie bez inspiracji feedami z mediów społecznościowych i intensywnym przekazem kultury popularnej w tym roku na Święcie Niemego Kina pokażemy pierwsze audiowizualne wzorce męskości – figury umięśnionych superbohaterów, sławnych na długo przed Arnoldem Schwarzeneggerem i Marvel Body, oraz ponadczasowe fantazje, które za nimi stoją.

Sięgniemy do wczesnego kina, które rozwinęło XIX-wieczny kult siły fizycznej, fascynując się ciałem jako dowodem charakteru, statusu, symbolem narodowej witalności i narzędziem dominacji. Kino nauczyło się przy tym nie tylko fotografować i analizować ruch, ale przede wszystkim rytmizować, montować, wydobywać i utrwalać piękno. W prezentowanych filmach mężczyźni: biegają, skaczą, gimnastykują się i walczą; przejdą po nich konie i słonie; będą dla publiczności tańczyć, skakać w przepaść i zjeżdżać po linie. Pożądani, nadzy i ubrani.

Kult ciała. Repremiera światowa

Motyw przewodni tej edycji ŚNK – kult ciała – wokół którego Aleksandra Kot stworzyła identyfikację wizualną festiwalu, został zapożyczony z polsko-austriackiej koprodukcji z 1930 r. o tym samym tytule w reżyserii Michała Waszyńskiego. W nowoczesnym formalnie melodramacie z interesującym montażem i wyrafinowaną pracą kamery ciało staje się przedmiotem pożądania oraz instrumentem społecznej hierarchii i prestiżu. Film będzie mieć swoją repremierę światową nowej odrestaurowanej wersji, a muzykę do niego stworzy Adrian Konarski i Semi-Invented Trio.

Mocny człowiek. Repremiera polska

5 listopada 2026 roku festiwal otworzy polska repremiera – często określanego mianem najlepszego polskiego niemego filmu – „Mocnego człowieka” w reżyserii Henryka Szaro z 1929 roku w wersji po nowej restauracji cyfrowej. Już sam tytuł brzmi jak deklaracja, ale fabuła szybko komplikuje znaczenie tytułu. Siła nie jest tu bynajmniej fizyczną właściwością bohatera. Autorską muzykę do filmu na żywo wykona kompozytor Stefan Wesołowski. W roli głównej wystąpił aktor ukraińskiego pochodzenia – Hryhorii Khmara (w Polsce znany jako Grzegorz Chmara). Jego kreacja dała nam pretekst, by przypomnieć wcześniejsze wcielenie aktora w adaptacji filmowej Roberta Wienego pt. „Raskolnikow” (1923). W obu filmach, dzięki hipnotyzującej i bardzo współczesnej grze aktorskiej, Chmara stworzył postaci charakterystyczne i niezwykle intensywne.

Raskolnikow, Golem i Człowiek o stalowych nerwach

Na festiwalowy piątek, 6 listopada, przypadną filmy z kategorii „mroczne”. Obok polskiej repremiery „Raskolnikowa” z muzyką kompozytora i wiolonczelisty Michała Pepola do pierwszej części filmu oraz Royber Trio: Trzaska/Moretti/Walicki do drugiej, pokażemy „Golema” (1920) w reżyserii Paula Wegenera – jedno z najstarszych i najbardziej fascynujących ucieleśnień męskiej siły. Potęga, która miała pomóc opresjonowanej ludności żydowskiej, wkrótce stanie się destrukcyjna.

W ramach światowych repremier dwóch nowych restauracji pokażemy filmy ojca kina akcji, Harry’ego Piela – gwiazdora niemieckiego kina lat 20. XX wieku, dziś niesłusznie zapomnianego. „Nad brzegami Gangesu” (1923) z muzyką Jerzego Mączyńskiego oraz „Człowiek o stalowych nerwach” (1924) z muzyką w wykonaniu Grupy Torpedo otworzą przed nami filmowy świat wartkiej akcji, przebieranek, dynamicznego ruchu i ryzykownych kaskaderskich popisów.

Czarny pirat w Technicolorze i chronofotografie Mareya

Festiwal zamknie pokaz „Czarnego pirata” (1926) Alberta Parkera z jazzowo-funkową muzyką trójmiejskiego septetu Klawo. Ekranem zawładnie lekkie, sprężyste i wysportowane ciało Douglasa Fairbanksa. Uwaga: będzie to pierwszy na ŚNK film barwny, nakręcony we wczesnej technice Technicoloru dwubarwnego, pieczołowicie odrestaurowany przez MoMA.

W programie znalazły się, stanowiące esencję wczesnej fazy kina, filmy krótkie: chronofotografie Étienne’a-Jules’a Mareya (1830–1904), francuskiego lekarza i fizjologa, pioniera badań nad ruchem. W założonej w 1882 roku na skraju Lasku Bulońskiego Stacji Fizjologicznej Marey badał lokomocję ludzi i zwierząt, wykorzystując skonstruowane przez siebie urządzenia fotograficzne. Chronofotografia pozwalała mu rozłożyć płynny, niedostrzegalny dla oka ruch na kolejne fazy i poddać go pomiarowi.

Popisy gimnastyczne

W dowcipny sposób temat gimnastyki i higieny pojawi się w „Dziesięciu minutach o poranku” (1930) Aleksandra Dżaliszwilego, radziecko-gruzińskim filmie oświatowym promującym państwową politykę zdrowia i higieny. To jeden z późnych przykładów kina niemego, ukazujący propagandowe podejście do ciała w społeczeństwie komunistycznym.

Na uwagę zasługują dwa fragmenty rejestracji popisów urodzonego w Strykowie k. Łodzi w 1893 roku Siegmunda „Zishe” Breitbarta, jednego z najsłynniejszych siłaczy na świecie, oraz pokazujące widowiska sportowe filmy Jana Kříženeckiego. Pokazy uzupełni wykład dr Moniki Supruniuk o kinematografie Lumière’ów – nowym nabytku kolekcji technicznej FINA.

21. edycję ŚNK wzbogacą wykłady znakomitych gości zagranicznych: restauratorów i badaczy, niestrudzonych entuzjastów poszukiwania i odkrywania zaginionych, zapomnianych historii oraz technologii filmów.

Materialna i technologiczna historia filmu

Nieustająco ważna pozostaje dla nas materialna i technologiczna historia filmu. Filmy pokażemy w tym roku z nośników cyfrowych, co nie zmienia faktu, że w centrum naszych zainteresowań zawsze jest dbałość o poszanowanie historycznych proporcji obrazu, barwień czy prędkości projekcji. Będziemy więc zaglądać za ekran: przyglądać się dawnym technologiom, procesom restauracji i rekonstrukcji obrazu oraz temu, jak zmieniały się sposoby zapisywania i odtwarzania ruchomych obrazów. W tym roku szczególną uwagę poświęcimy kinematografowi braci Lumière’ów, karabinowi fotograficznemu Mareya oraz wczesnej technice barwnej: dwubarwnemu Technicolorowi.

Królewskie spotkanie wokół kina

Święto Niemego Kina to dla nas przede wszystkim spotkanie, na które zapraszamy pasjonatów kina i muzyki, badaczy, archiwistów, restauratorów z najważniejszych europejskich i światowych instytucji filmowych.

Szczególne miejsce w tegorocznym programie zajmują filmy belgijskie. Królewskie Belgijskie Archiwum Filmowe (Cinémathèque royale de Belgique), z którym FINA współpracowała przy restauracji trzech polskich filmów niemych odnalezionych w Belgii, jest programowym partnerem tej edycji. Premiery tych trzech tytułów odbędą się właśnie podczas tegorocznego festiwalu. Honorowym patronem 21. ŚNK jest Ambasada Królestwa Belgii.

Wydarzenia dodatkowe

W programie nie zabraknie seansów dla najmłodszych. Tym razem spotkamy się z Busterem Keatonem i Charliem Chaplinem. Zaplanowaliśmy też wydarzenia poświęcone historii techniki filmowej i archeologii kina w postaci: projektu Film Atlas, prezentacji twórczości Harry’ego Piela i Étienne’a-Jules’a Mareya oraz wystawy w foyer kina Iluzjon pt. „Powidoki ruchu”. Z kolei Siostry Archeo przygotowały sobotnią odsłonę Sounds of Silents. Tego wieczoru wyjątkowo zaprosimy też do wstania z kinowych foteli i wspólnej zabawy w rytm obrazu i muzyki. Angażując (własne) ciała, wieloma zmysłami zbadamy mechanizmy ruchu. Istna kulturystyka filmowa.

W dniach 5-8 listopada po raz 21. obrazy sprzed stu lat spotkają się ze współczesną muzyką graną na żywo. Choć zmieniają się technologie, sposoby patrzenia i kolejne pokolenia widzów, kino wciąż pozostaje sztuką ruchu i doświadczeniem, które najlepiej przeżywać wspólnie.