Photography Talks: Dorota Grubba-Thiede

W ramach kolejnego spotkania z cyklu Rozmowy o fotografii zapraszamy na wykład Doroty Grubby-Thiede Witosław Czerwonka, Rysunki z Przyjaciółmi, fot. L. B. [Leszek Brogowski].

Tytuł wykładu został zaczerpnięty z twórczości Leszka Brogowskiego, a dokładniej jego cyklu prac realizowanego z innymi artystami. Leszek Brogowski, wybitny artysta i teoretyk, którego dokonania są podmiotem wystawy monograficznej kuratorowanej przez Witolda Kanickiego i Małgorzatę Zwolicką, aktualnie trwającej w Gdańskiej Galerii Fotografii Muzeum Narodowego w Gdańsku, wielokrotnie krzyżował swoje drogi z Witosławem Czerwonką, zwłaszcza na przełomie lat 70. i 80. XX wieku, gdy obaj w pełni angażowali się w ogólnopolski ruch postkonceptualny, kontrkulturowy, undergroundowy.

Cykl Rysunki z Przyjaciółmi Brogowski tworzył od połowy 1981 roku, zapraszając różnorodne osobowości sztuki współczesnej, w tym Witosława Czerwonkę, z którym zrealizował niezwykle finezyjną kompozycję dnia 9.09.1981. Rysowali naprzemienne odręcznie linie z intencją największej możliwej bliskości, równocześnie unikając ich dotknięcia, aż do pokrycia całego pola obrazowego – oddziałujące niczym echo japońskich ogrodów zen. Brogowski pisał wtedy: „Wspólna praca jest moją wartością artystyczną; rysunek jest zapisem doświadczenia wspólnego bycia. Przyjaźń jest moją wartością artystyczną; (…) Bezinteresowność jest w najwyższym stopniu racjonalna i świadoma. Bezinteresowność jest skupieniem”.

Prof. Witosław Czerwonka (1949–2015) był wybitnym artystą multimedialnym, należącym do grona prekursorów intermedialnego szkolnictwa wyższego w PWSSP/ASP w Gdańsku wraz z Romanem Usarewiczem, Adamem Harasem i Jerzym Ostrogórskim oraz pracującym przez moment w PWSSP Leszkiem Brogowskim. Czerwonka był wykładowcą od 1973 do końca życia, podkreślając iż „materia całego świata jest materią sztuki”. Był też istotnym recenzentem intermedialnych realizacji w ogólnopolskim ruchu międzyuczelnianym oraz kuratorem i współkuratorem pokoleniowych wystaw jak 70. – 80. – nowe zjawiska w sztuce polskiej lat 70. XX w. (współkuratorzy: Józef Robakowski, Jan Świdziński, 1981, BWA Sopot [współpraca Romuald Bukowski – wraz z konferencją]). Od 1978 roku współtworzył Galerie AUT w Gdańsku i OUT w Sopocie – wraz z Adamem Harasem i Jerzym Ostrogórskim, korelując z galerią gn Leszka Brogowskiego. W latach 80. Witosław Czerwonka z ówczesnym jego asystentem Wojciechem Zamiarą prowadził oddolną, pozauczelnianą, bezinteresowną Nieistniejącą Pracownię PI [Pracownię Intermedialną], która skupiała najbardziej zaangażowane grona studenckie i funkcjonowała do czasu powołania oficjalnej pracowni intermedialnej na gdańskiej PWSSP na początku lat 90. XX wieku. Czerwonka w sublimacyjny sposób postrzegał funkcjonowanie sztuki współczesnej, intertekstualnej, rozciągającej się od wartości medytacyjnych do radykalnie krytycznych – aktywnych, co przyciągało osoby studiujące w kolejnych pokoleniach. Jego wizja sztuki i przestrzeni jako osmozy delikatnie, ale nieobojętnie oddziałującej na odbiorców, stała się katalizatorem wielu progresywnych poszukiwań jego uczniów bądź osób poza uczelnią (PWSSP/ASP). Do gn i AUT/ OUT przyjeżdżali m.in. Jan Berdyszak, Jerzy Busza, Zbigniew Dłubak, Izabella Gustowska, Ivan Kafka, Andrzej Kostołowski, Paweł Kwiek, Andrzej Lachowicz, Natalia LL, Jerzy Ludwiński, Antoni Mikołajczyk, Andrzej Partum, Józef Robakowski, Andrzej Różycki, Zygmunt Rytka, Jerzy Ryba, Antoni Starczewski, Jan Świdziński, Jerzy Treliński, Zbigniew Warpechowski, Ryszard Waśko, Ryszard Winiarski i inni. Inicjował wyjazdy do alternatywnych łódzkich miejsc, na wystawę Lochy Manhattanu (którą zorganizował Józef Robakowski), Galerii Strych, Galerii Wymiany Józefa Robakowskiego i Małgorzaty Potockiej, do Galerii Wschodniej prowadzonej przez Adama Klimczaka i Jerzego Grzegorskiego, gdzie bywali też m.in. Leszek Golec i Tatiana Czekalska, Ryszard Waśko − inicjator międzynarodowych Konstrukcji w procesie (od 1981), do Muzeum Artystów i do Galerii Ślad Janusza Zagrodzkiego. Witosław Czerwonka organizował z Wojciechem Zamiarą ówczesnym asystentem, wyjazdy do Karlina, do Galerii Moje Archiwum Andrzeja Ciesielskiego w Koszalinie, do Kassel i liczne inne aktywności, stanowiące zaczyn dla idei Pracowni Intermedialnej. Warto przypomnieć, że w 1985 Witosław Czerwonka, Jan Berdyszak, Jerzy Ludwiński, Andrzej Mroczek, Jerzy Treliński tworzyli grono doradcze I edycji Biennale Sztuki Nowej w Zielonej Górze, na zaproszenie Zenona Polusa – inicjatora i kuratora głównego tego cyklicznego wydarzenia (współpracującego przy I edycji z Zbigniewem Szymaniukiem). W 1989 wraz z Wojciechem Zamiarą był komisarzem wystawy w ramach III Biennale Sztuki Nowej w Zielonej Górze, tam też przygotowali i zaaranżowali multimedialną wystawę Nieistniejącej Pracowni Witosława Czerwonki pod hasłem „Niezgoda” (7-14 kwietnia 1990, m.in. Robert Kaja, Jarosław Bartołowicz).

Czerwonka wspierał także grono młodych artystów zaangażowanych w działania, założonej w 1986 r. na Uniwersytecie Gdańskim Tranzytoryjnej Formacji Totart (postulującej kolaże metafizyki społecznej), popierając ich czynny udział w artystycznym projektowaniu plakatów, sztandarów, scenografie etc. Związani byli oni m.in. z oddolną Nieistniejącą Pracownią PI (Joanna Kabala i Andrzej Awsiej [działający z poetą Maciejem Rucińskim], Marek Rogulski, Jarosław Bartołowicz, Robert Jurkowski), ponadto: Jacek Zdybel, Krystian Rasmus i Robert Rumas i inni. Intrygującym kontekstem w sztuce Czerwonki wydają się zarówno projekty instalacji dźwiękowej do wnętrza sakralnego dla Galerii EL w 1986 r., czerpiące z odgłosów nadchodzących osób i transformujących dźwięki na subtelny „dźwiękodotyk”, także inne jego prace dźwiękowe, które inicjował na przełomie lat 70. i 80. XX i późniejsze, np. Przestrzenie przenośne, realizowane w 1988 r. (prezentowane w Galerii Wschodniej w Łodzi J. Grzegorskiego i A. Klimczaka, we wrocławskiej Galerii „Na Ostrowie” Jerzego Ryby, czy w Spichlerzu w Karlinie). Eksperymentalne aspekty miały de facto wszystkie kolejne cykle artysty, m.in Rysunek anonimowy prezentowany w Galerii PO Wojciecha Kozłowskiego i Leszka Krutulskiego w Zielonej Górze. Aleksandra Grzonkowska w tekście Robert Knuth i Galeria Delikatesy Avantgarde (2025 [w: Sztuka Transformacji, Wątki Gdańskie, red. Aleksandra Grzonkowska, Maksymilian Wroniszewski, Gdańsk 2025, s. 47-68]) przywołała współpracę obu tych wybitnych multimedialnych artystów. Witosław Czerwonka, będąc akurat prorektorem gdańskiej PWSSP, wspierał działania gościnnej pracowni intermedialnej, prowadzonej tak przez Roberta Knutha w latach 1993–1994, ponadto brał udział w kuratorskich wystawach Knutha w prowadzonej przez niego i Wojciecha Sosnowskiego alternatywnej Galerii Delikatessen Avantgarde. Czerwonka tworzył wybitne prace świadomie multimedialne, a też wczesne jego realizacje przybierały charakter postkonceptualny, by wzmiankować potencjalnie akustyczny cykl instalacji i fotografii Moje ulubione nagrania (od 1981) i m.in. ekspresyjny w percepcji dźwiękowej, niejako autodekonstrukcyjny Zapis równoległy w Galerii ON w Poznaniu (1983). Wielokrotnie odwiedzał Gerarda Bluma-Kwiatkowskiego w jego ośrodku Hünfeld (Niemcy), biorąc udział w oddolnych bezinteresownych inicjatywach. Jolanta Ciesielska podkreślała, że pod koniec życia Witosław Czerwonka planował stworzyć wystawę „alchemiczną”, składająca się tylko z dźwięków. Własną figurację interpretował w kategoriach radykalnej entropijności, zafascynowania światłem, ale i znikaniem. Doniosłą formę przybrała jego trójkanałowa wideoinstalacjaTrzy sny, eksponowana na VIII międzynarodowej wystawie Konstrukcja w procesie pt. Ta Ziemia jest kwiatem (2000 Bydgoszcz, kurator główny Ryszard Waśko). Jak pisała Jolanta Ciesielska: „Spiralna budowa utworu odwołuje się do buddyjskiego koła przemian, a przenikające się i wyzbyte punktów odniesienia widoki nieba, drogi i pejzaży oddalają nas od realności, podając pod wątpliwość wartość wszelkiego ‘zakorzenienia się’ w rzeczywistości materialnej”.

Jego twórczość i działalność edukatorska jest podejmowana w esejach i artykułach teoretycznych m.in. Leszka Brogowskiego, Jolanty Ciesielskiej, Aleksandry Grzonkowskiej, Ryszarda Kluszczyńskiego, Małgorzaty Jankowskiej, Małgorzaty Taraszkiewicz-Zwolickiej, Kingi Jarockiej, Romana Bromboszcza, Izabelli Gustowskiej, Ewy Zarzyckiej, Józefa Robakowskiego, Wojciecha Zamiary, Joanny Kabali, Jolanty Woszczenko, Sławomira Lipnickiego, Danuty Ćwirko-Godyckiej, Andrzeja Ciesielskiego, etc. jak i autorki niniejszego wykładu.

Witosław Czerwonka podkreślał: „Wszelkie systemy wartościowania sztuki nie mają sensu. Ona wartościuje się sama, w kolejnych odwołaniach, późniejszych realizacjach, dalszym jej funkcjonowaniu, dalszym rozwijaniu jej idei. (…). Czym zatem jest sztuka? Sztuka jest sublimacją tęsknot, marzeń, gestów nieznajdujących oddźwięku w zachowaniach społecznych w skali makro (takich jak polityka, zmiana obyczajów, zachowań codziennych). Sztuka jest emanacją utajnionych marzeń ludzkości o świecie niepodlegającym naciskom przemocy dnia codziennego”.

Dorota Grubba-Thiede

dra Dorota Grubba-Thiede – wykładowczyni Zakładu Historii i Teorii Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku, historyczka sztuki, krytyczka sztuki, kuratorka wystaw, rzeźbiarka. Absolwentka Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu: doktora nauk humanistycznych w zakresie nauk o sztuce (2009), magistra sztuki (na Kierunku Rzeźba, 2005), magistra Ochrony Dóbr Kultury – Konserwatorstwo (2000). Zorganizowała liczne ekspozycje sztuki współczesnej w PGS w Sopocie, i m.in. Muzeum Narodowym w Warszawie, Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku, etc. W kuratorskich wystawach (m.in. Państwo Dydony, Resistance, Medytacje Fibonacciego + sztruksowy zając | wobec Katarzyny Kobro, (nie)rówbe geografie świata)prezentowała prace wybitnych twórców i twórczyń współczesnych, byli to: Stanisław Horno-Popławski (1902-1997), Krzysztof Malec (1965-2002) oraz m.in. Jerzy Bereś, Zbigniew Warpechowski, Magdalena Abakanowicz, Alina Szapocznikow, Zula Strzelecka, Katarzyna Józefowicz, Piotr Józefowicz, Katarzyna Kobro, Hanna Brzuszkiewicz, Wanda Czełkowska, Anna Jarnuszkiewicz. Krystian Jarnuszkiewicz, Andrzej Wojciechowski, i inni. Jest związana z Polskim Instytutem Studiów nad Sztuką Świata oraz z AICA Int. + AICA Sekcja Polska. Autorka cyklu wykładów-spotkań. „Kształty w strefach znaczeń – społeczne konteksty rzeźby współczesnej” (2014-2015) w Instytucie Kultury Miejskiej w Gdańsku. Zajmuje się interdyscyplinarnymi badaniami w zakresie sztuki współczesnej oraz jej upowszechnianiem: w książkach [m.in. D. Grubba-Thiede: Nurt figuracji w powojennej rzeźbie polskiej 2016], w katalogach wystaw oraz na łamach wydawnictw, m.in.: „Kwartalnik Nowej Sztuki EXIT”, „Magazyn Sztuki”, „Pamiętnik Sztuk Pięknych”, „Konteksty – Antropologia Kultury – Etnografia – Sztuka”, „Kwartalnik Rzeźby Orońsko”, „Sztuka i Dokumentacja”, „Rocznik Sopocki”, „Art&Business”, „AtrLUK”, „Artmix – sztuka, feminizm, kultura wizualna”, „SZUM”, „Rocznik Rzeźby Polskiej”.